Macht op komst

It’s official! Mijn nieuwe boek De macht van het verleden ligt vanaf 6 oktober in de winkel. Daarmee wordt het lange wachten dan toch eindelijk beloond. Wie nu al meer wil weten, kan terecht in de Najaarsaanbieding 2022 van Uitgeverij Unieboek | Het Spectrum. Voorbestellen kan natuurlijk ook.

Daarin is inderdaad ook te lezen dat er een podcast komt bij het boek. En dat ik op 15 oktober in Haarlem zal spreken op het Geschiedenis Festival van Historisch Nieuwsblad. Het wordt een heel mooi najaar met interessante projecten en lezingen! Ook geïnteresseerd in mijn verhaal over geschiedenis als wapen? Neem dan contact op.

June double bill

Het is inmiddels een paar keer voorgekomen dat er tegelijkertijd artikelen van mijn hand in Geschiedenis Magazine en Historisch Nieuwsblad zijn verschenen. Maar deze maand is het voor het eerst dat er twee artikelen van mijn hand in één uitgave staan. Voor het juninummer van Geschiedenis Magazine schreef ik een verhaal over de moord op de Duitse politicus Walther Rathenau in 1922 en een stuk over de betekenis van ‘Vidovdan’ in Servië.

Dat laatste artikel laat zien hoe de Slag op het Merelveld in het huidige Kosovo in 1389 sinds de negentiende eeuw sluw door Servische nationalisten wordt gebruikt. De voor oorlogsmisdaden vervolgde president Slobodan Milosevic baseerde er zijn politieke carrière op en ook de huidige president Aleksander Vucic slaat er politieke munt. Het is daarmee een mooie sneak preview van mijn nieuwe boek De macht van het verleden, dat op 6 oktober verschijnt.

De comeback van Ivan de Verschrikkelijke

Het is altijd weer een eer als een verhaal het tot coverstory schopt. Maar ja, de eerste Russische tsaar Ivan de Verschrikkelijke spreekt natuurlijk ook tot de verbeelding. Volgens zijn verre navolger Vladimir Poetin te veel: ‘Westerse kroniekschrijvers’ hebben Ivan bewust afgeschilderd als een sadistische tiran om de aandacht af te leiden van religieuze vervolging in Europa en ‘monsterlijke mensenrechtenschendingen’ in nieuwe koloniën. Daarmee is deze lastercampagne volgens het Kremlin het vroegste voorbeeld van nog steeds alomtegenwoordige ‘russofobie’.

Voor de jongste editie van Historisch Nieuwsblad beschreef ik hoe Poetin – en Stalin overigens ook – dan wel denken over Ivan de Verschrikkelijke. Het artikel borduurt voort op een eerder overzicht van de vijf grote voorbeelden van Vladimir Poetin. Wie nog meer wil weten over de wijze waarop het Kremlin de Russische geschiedenis gebruikt, kan in oktober terecht in mijn nieuwe boek De macht van het verleden.

Gemor in het Russische leger

In het Russische leger klinkt gemor over de legerleiding. Van hoog tot laag, in alle rangen klinkt kritiek. Die van oud-kolonel Michail Chodarjonok was zelfs te horen op de Russische staatstelevisie. ‘Onze situatie gaat de komende tijd een stuk slechter worden’, sprak hij, voordat hij werd teruggefloten. Op internet circuleren mondjesmaat berichten van gefrustreerde militairen en boze nationalistische bloggers.

In 1825 verzetten jonge Russische officieren zich tegen tsaar Nicolaas I. Ze eisten een grondwet en hervormingen, maar hun eisen werden beantwoord met kanonskogels. Lees bij Historisch Nieuwsblad hoe de Decembristenopstand uitliep op een mislukking. De militairen bereikten het tegenovergestelde van wat ze voor ogen hadden: Rusland veranderde in een politiestaat met een groot wantrouwen voor het buitenland.

Poetin lijkt het handboek van tsaar Nicolaas I te volgen. Bij het geschiedenisprogramma OVT van de VPRO ging ik daar dieper op in:

Krim-Tataren in de verdrukking

De Russische invasie van Oekraïne verloopt niet volgens plan. Maar dat is niet wat Vladimir Poetin wil horen. Al in maart haalde hij hard uit naar binnenlandse critici van zijn beleid. Dat zijn volgens hem geen patriotten, maar ‘tuig en verraders’. De Russische president zinspeelde zelfs openlijk op ‘zuivering van de samenleving’ om zijn land sterker te maken. Het zijn woorden die terug deden denken aan de retoriek van Jozef Stalin.

Poetins voorganger maakte werk van zijn woorden. In de jaren ’30 liet hij een Grote Zuivering doorvoeren, waarbij 1,5 miljoen Sovjetburgers werden geëxecuteerd of wegkwijnden in werkkampen. En tijdens de Tweede Wereldoorlog liet hij onbetrouwbaar geachte niet-Slavische volkeren deporteren uit de grensgebieden naar afgelegen gebieden van de Sovjet-Unie wegens beschuldigingen van ‘massale collaboratie’.

Een van de volkeren die collectief als ‘verraders’ werden aangemerkt waren de Krim-Tataren, een volk dat al eeuwenlang een moeizame relatie hadden met de Russen. In mei 1944 werden mannen, vrouwen, kinderen en ouden van dagen op bevel van Stalin in veewagons gepropt en gedeporteerd van de mediterrane Krim naar het gortdroge Oezbekistan.

Wie de trieste geschiedenis van de Krim-Tataren leest in Historisch Nieuwsblad, zal niet verbaasd zijn dat ze tijdens de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 voorop stonden om de wapens op te nemen tegen het Russische leger. En bij het geschiedenisprogramma OVT van de VPRO ging ik dieper in op de parallellen met het heden:

Meimaand WO2-maand

De maand mei is traditiegetrouw de maand waarin de twee beste geschiedenistijdschriften van Nederland met nummers en specials gewijd aan de Tweede Wereldoorlog komen. Ook ik heb dit jaar weer een bijdrage geleverd in de vorm van twee totaal uiteenlopende artikelen.

Voor Historisch Nieuwsblad schreef ik over een bijzondere reddingsactie in bezet gebied. In 1943 stortten Amerikaanse verpleegsters neer achter vijandelijke linies in Albanië. Het artikel is gegroeid uit een bijzondere foto van opgeluchte verpleegsters met versleten schoenen die ik zag in het oorlogsmuseum in het kasteel van Gjirokastër en het geeft tevens een inkijkje in het ontstaan van de latere dictatuur van Enver Hoxha.

In Geschiedenis Magazine staat een beschouwing van de wijze waarop de huidige Poolse regering de tragische geschiedenis van Polen tijdens de Tweede Wereldoorlog interpreteert én op opportunistische wijze inzet voor politiek gewin. In die zin is het een sneak preview van een van de hoofdstukken van mijn nieuwe boek De macht van het verleden, dat in oktober van dit jaar tijdens de Maand van de Geschiedenis zal verschijnen.

Talking head

Poetins wapengekletter in Oekraïne is voor Finland en Zweden reden om hun neutraliteit nog eens kritisch tegen het licht te houden. De Zweden en vooral de Finnen hebben ervaring met Russische agressie in het verleden. Beide landen koersen nu aan op een lidmaatschap van het NAVO-bondgenootschap en dat staat met open armen klaar. Ik maakte mijn debuut bij RTL Nieuws en RTL Z om daar tekst en uitleg bij te geven.

Oorlog & compromis

In 1939 eiste de Russische dictator Josef Stalin ‘veiligheidsgaranties’ van de ‘kwaadaardige fascistenkliek’ in Helsinki. Een militair zwak neutraal Finland vormde als mogelijke springplank voor een Duitse invasie een bedreiging voor de Sovjet-Unie. Toen Stalin niet kreeg wat hij wilde, viel een Russische overmacht van 500.000 soldaten op 30 november 1939 het kleine Finland binnen. De overwinningsparade in Helsinki stond gepland op 18 december, Stalins verjaardag.

Maar de fanatieke Finnen hielden dapper stand en konden rekenen op de sympathie en steun van de internationale gemeenschap. In de bittere vrieskou zaaiden wit gecamoufleerde sluipschutters op ski’s dood en verderf in de Russische gelederen. Russische vliegtuigen bombardeerden Helsinki, terwijl Russische tanks werden uitgeschakeld met Molotovcocktails. Alleen omdat Stalin nóg meer manschappen en materieel in de strijd gooide, kwam het tot een Russische doorbraak aan het front én een compromis.

De Finnen zagen in dat zij de oorlog op termijn niet konden winnen, maar Stalin koos ook eieren voor zijn geld. Hij nam uiteindelijk genoegen met de annexatie van 10% van het Finse grondgebied, forse Finse herstelbetalingen én de garantie dat Finland strikt neutraal zou blijven. Dankzij dit compromis kon een democratisch Finland zich na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelen tot vrijemarkteconomie en lid van de Europese Unie. Pas nu Poetin in Oekraïne een voor de Finnen herkenbaar scenario uitvoert, gaan de Finnen sterk aan hun neutraliteit twijfelen. Meer daarover bij RTL Nieuws.

Bij VPRO’s onvolprezen geschiedenisprogramma OVT op NPO Radio 1 vertelde ik over de Winteroorlog van 1939-1940 en de parallellen die er zijn met de oorlog die nu woedt in Oekraïne:

Beslissende slag in Oekraïne

Iets meer dan 300 jaar geleden werd bij het Oekraïense stadje Poltava een beslissende veldslag uitgevochten. De Zweedse koning Karel XII dacht dat hij de Russische tsaar Peter de Grote kon verslaan en rukte op naar Moskou. Maar hij had zich verkeken op de barre Russische winter en de schier oneindige voorraad dienstplichtigen waar de tsaar uit kon putten.

Op 27 juni 1709 delfde Karel het onderspit. Het was een keerpunt in de Grote Noordse Oorlog én in de Europese geschiedenis. De Slag bij Poltava markeerde het begin van de Russische hegemonie in Oost-Europa. Rusland betrad definitief het Europese toneel. Niemand kon meer om Peter de Grote en zijn latere erfgenamen heen. Oost-Europa lag na de veldslag in de Russische invloedssfeer.

Het verhaal van de Slag bij Poltava is deze maand de coverstory van het Historisch Nieuwsblad, dat zijn naam met het oog op de actualiteit weer eens eer aandoet. Want ja, zelfs ‘Poltava’ spookt rond in Poetins hoofd.

Broodmand Oekraïne

‘Brood voor het Moederland’, zo is te lezen op deze propagandaposter uit de Sovjet-Unie. Dat brood werd grotendeels gebakken met Oekraïens graan. Vandaag de dag zijn Oekraïne en Rusland samen goed voor meer dan een kwart van de wereldwijde productie van tarwe. En dat geldt ook voor bijna twee derde van de zonnebloemolie in de wereld en een kwart van het koolzaad.

Maar nu rijden er geen tractoren maar tanks over de Oekraïense akkers, liggen havensteden als Marioepol onder vuur, en heeft Rusland de export van graan opgeschort. De oorlog in Oekraïne leidt nu al tot stijgende voedselprijzen en tekorten.

De reputatie van Oekraïne als ‘graanschuur van Europa’ gaat eeuwen terug. Hij vloeit voort uit de chernozem, de extreem vruchtbare ‘zwarte aarde’. Maar juist deze bron van rijkdom is één van de redenen dat tsaren en dictators hun handen niet af konden houden van Oekraïne. Bij VPRO OVT op NPO Radio 1 ging ik in op de vraag of de zwarte aarde een zegen of een vloek is:

Er zijn stemmen die zeggen dat het Poetin net als Stalin en Hitler allemaal om de zwarte aarde van Oekraïne te doen is. Met klimaatverandering in het achterhoofd zou hij door het inlijven van Oekraïense landbouwgrond een belangrijk deel van de wereldwijde voedselproductie in handen krijgen. Een derde van de wereldbevolking is aangewezen op tarwe als basisingrediënt van het dieet. De Arabische Lente in 2011 toonde dat hoge voedselprijzen kunnen leiden tot grote instabiliteit en een vluchtelingencrisis.

Met het oog op de toekomst is het ook belangrijk om te kijken wat er onder de zwarte aarde zit. Oekraïne herbergt ook de grootste reserves aan zeldzame aardmineralen en metalen van Europa, zoals lithium, gallium en germanium. Ze zijn onmisbaar voor de klimaattransitie en het zou een mooie bijvangst zijn voor Poetin.

Wie nog meer wil weten over de geschiedenis van de graanschuur van Europa of alles nog eens rustig wil nalezen, kan terecht bij Maarten! online.