Oost/West

Bron: Rijksmuseum

Kamelen voor de poorten van Wenen, een beeld dat perfect past bij het thema van de Maand van de Geschiedenis: Oost/West. De Nederlandse illustrator Romeyn de Hooghe maakte deze schitterende prent van het Beleg van Wenen in 1683. Dat spreekt nog steeds tot de verbeelding. Volgens sommigen werd voor de poorten van de stad de opmars van de islam gestuit, maar in werkelijkheid speelden er heel andere belangen.

Voor de negentiende eeuw werd de term ‘conflict tussen Oost en West’ niet geassocieerd met Rusland, maar met een andere grote vijand in het oosten: het Ottomaanse Rijk. Meer dan vierhonderd jaar lang, was niet de tsaar maar de sultan de grote boeman en stond ‘de Turk’ in heel Europa symbool voor terreur, tirannie en onderdrukking. Voor Geschiedenis Magazine dook ik in een conflict dat Europa eeuwenlang in zijn greep hield.

Abdelkader Benali schreef dit jaar het essay van de Maand van de Geschiedenis. In zijn essay Reizigers van een nieuwe tijd duikt Benali in het onwaarschijnlijke verhaal van grensganger Jan Janszoon, een Nederlandse piraat die zich in de vroege zeventiende eeuw bekeerde tot de islam en in Marokkaanse dienst trad. Wie meer wil weten over de achtergrond kan terecht bij een artikel dat ik eerder schreef over de Barbarijse zeerovers.

Orbán op oorlogspad

In het vandaag gepresenteerde eerste jaarlijkse rapport over de rechtsstaat in de EU – een APK voor de rechtsstaat stelt de Europese Commissie vast dat de onafhankelijkheid van de rechtsspraak in Bulgarije, Hongarije, Kroatië, Polen, Roemenië en Slowakije in het geding is.

De Hongaarse premier Viktor Orbán voelde de bui al hangen, want hij koos voorafgaand aan de presentatie al voor een confrontatiekoers. Niet onbelangrijk is dat daarbij ook meespeelt dat er in de Europese Unie wordt gediscussieerd over rechtsstatelijke voorwaarden voor de uitbetaling van geld uit de Europese meerjarenbegroting. Orbán zet zijn hakken in het zand.

Vooral in eigen land maakt hij daarbij dankbaar gebruik van de Hongaarse geschiedenis. Aan het Nederlands Dagblad vertelde ik hoe dat in zijn werk gaat. Gebeurtenissen als het Verdrag van Trianon worden handig aangewend voor politieke doeleinden. Wie in Europa de strijd wil aangaan met Orbán doet er goed aan de geschiedenis goed te kennen.

Weer het podium op

Foto: Igor Stuifzand

Gisteren stond ik voor het eerst sinds Geschiedenis Magazine LIVE 2020 weer op een echt podium. We weten allemaal waarom er bijna 6 maanden tussen beide optredens zit en daarom was het heel toepasselijk dat het Infocentrum WO2 mij had uitgenodigd om in cultuurhuis De Lindenberg in Nijmegen te komen vertellen over de Spaanse griep in Nederland.

Het was een in alle opzichten een bijzondere avond. Een lezing op een podium is toch echt anders dan een webinar via Zoom, zowel voor het publiek als voor de spreker. Met inachtneming van de RIVM-richtlijnen zat de zaal minder vol dan normaal, maar het publiek dat toch een kaartje had weten te bemachtigen, luisterde geboeid naar hoe Nederlanders zo’n 100 jaar geleden een pandemie beleefden.

Ook snakkend naar een ‘echte’ lezing? Over de Spaanse griep, Vladimir Poetins visie op de Russische geschiedenis, Boris Johnsons (on)begrip van het Britse verleden of de Amerikaanse betrokkenheid bij Europa voor én na(?) Donald Trump? Neem dan contact op met De Schrijverscentrale.

September double bill

Nu in de winkel: de septembernummers van Historisch Nieuwsblad en Geschiedenis Magazine. In beiden staan artikelen van mijn hand. In Historisch Nieuwsblad gaat het over de koudwatervrees die de Engelsen meer dan anderhalve eeuw lang hadden voor de aanleg van de Kanaaltunnel. Ze vreesden een vijandige invasie en koesterden hun eilandgevoel. In 1994 was de tunnel eindelijk klaar – en nu kunnen ze niet meer zonder. De Britten mogen dan met de Brexit mentaal weer afscheid hebben genomen van het Europese vasteland, ze blijven fysiek verbonden.

In Geschiedenis Magazine een portret in vijf delen van de Poolse Vader des Vaderlands Josef Pilsudski. In 1918 zette hij Polen letterlijk en figuurlijk terug op de kaart en in 1920 wist hij een invasie van het Russische Rode Leger af te slaan. Maar het is niet al goud wat er blinkt. Na een staatsgreep in 1926 regeerde Pilsudski als despoot. Tegenwoordig zijn de vlekken op zijn blazoen vakkundig weggepoetst. Voor de meeste Polen – de conservatief-nationalistische regeringspartij PiS voorop – geld Pilsudski juist als hét bewijs dat er ook goede dictators zijn.

Boris en de unie

Nee, dit bericht gaat niet over de Brexit of de relatie tussen het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie. Of eigenlijk wel. De Britse premier Boris Johnson vertrekt volgende week met zijn kersverse gezinnetje naar Schotland aangekomen voor een ‘staycation’ in het Verenigd Koninkrijk.

Voorafgaand aan die welverdiende vakantie heeft Johnson zijn zorgen uitgesproken over de eenheid van het Verenigd Koninkrijk. Alle landen van het koninkrijk zouden er volgens hem zwakker voor komen te staan als de unie – die bestaat sinds 1707 – zou worden opgezegd. ‘Het zou zo zonde zijn de macht en de magie van die unie kwijt te raken’, aldus Johnson. In Schotland wordt de roep om een nieuw referendum voor onafhankelijkheid luider, vooral omdat een meerderheid van de Schotten fel tegenstander is van het vertrek uit de Europese Unie.

De angst van Johnson is niet geheel ongegrond, want uit de ontstaansgeschiedenis van het Verenigd Koninkrijk blijkt dat de zogeheten Acts of Union in 1707 helemaal niet zo vanzelfsprekend waren. En nu dus ook weer niet zo zijn. Meer weten? Pak dan De nieuwe rafelrand van Europa er gauw bij. Ook handig om meer te weten te komen over de aanloop naar de Brexit, die er op 1 januari 2021 toch echt aankomt.

Het Roemeense totalitaire turnregime

De Nederlandse turnwereld is in rep en roer. In de afgelopen weken is duidelijk geworden dat coaches zich jarenlang hebben misdragen tegenover jonge turnsters. De turnbond kon niet anders dan het topsportprogramma van de vrouwenploeg stil leggen. Nu is de grote vraag: hoe moet het verder?

Een van de coaches, Gerrit Beltman, heeft verklaard dat zijn wangedrag voortkwam uit de wens om de succesvolle Oost-Europese turnmethodes te kopiëren. Als Oost-Europadeskundige deed ik bij het VPRO-radioprogramma OVT uit de doeken waar die methodes precies vandaan komen en hoe het komt dat die wereldwijd geïmiteerd zijn:

Het echtpaar Karolyi speelt de hoofdrol. Wie nog meer over de gevreesde Bela en Martha wil weten kan terecht bij de schokkende Netflix-documentaire Athlete A of de briljante ESPN-podcast Heavy Medals.

Zondagochtend OVT-ochtend

Vanochtend was ik in alle vroegte op pad om aanwezig te zijn in de studio in Hilversum voor een uitzending van het VPRO-radioprogramma OVT. Een must op de zondagochtend voor iedereen die geïnteresseerd is in de geschiedenis. Als luisteraar kun je echter lekker blijven liggen, terwijl je als studiogast vroeg uit de veren moet.

Vandaag vertelde ik over de Olympische Spelen in 1940: de ‘Spookspelen’ in Tokio die uiteindelijk niet doorgingen. Niet zozeer vanwege de Tweede Wereldoorlog, maar vanwege de Japanse invasie van China. Beluister het fragment van OVT op NPO Radio 1:

Wie nog meer wil weten, bijvoorbeeld over het speciale vliegtuig dat Adolf Hitler liet ontwerpen om de Olympische vlam naar Tokio te vervoeren, kan terecht bij Historisch Nieuwsblad.

Erdogans dromen

Vandaag zijn duizenden moslims op komen dagen voor het vrijdaggebed in de Hagia Sophia in de Turkse metropolis Istanboel. Ook president Erdogan was van de partij. Hij spreekt van ‘een jeugddroom die realiteit geworden is.’ 86 jaar lang was dit gebedshuis een museum. Maar na een jarenlange rechtszaak kunnen moslims hier opnieuw bidden. Omdat het een belangrijke trekpleister is, mogen toeristen de plek blijven bezoeken. Maar dat maakt de beslissing van de Turkse regering niet minder omstreden. Uit vele hoeken komt er kritiek.

De Hagia Sophia was eeuwenlang de grootse christelijke kerk ter wereld, maar werd na de val van Constantinopel in 1453 door de Ottomanen omgevormd tot moskee. De Turkse Vader des Vaderlands Atatürk wijzigde op zijn beurt in 1934 de status van moskee naar museum als ‘geschenk aan de wereld’. Het terugdraaien is een belangrijke symbolische daad. Die dient niet alleen om Erdogans religieuze achterban tevreden te stellen, maar past ook past binnen zijn huidige neo-Ottomaanse droom om Turkije tot (islamitische) grootmacht te maken.

Niet voor niets vindt de inhuldiging plaats op 24 juli, de verjaardag van het Verdrag van Lausanne, dat in 1923 de grenzen van het huidige Turkije vastlegde en de rechten van de christelijke en andere minderheden stipuleerde. Erdogan gaf al vaker aan dat dit verdrag in zijn ogen voorbijgestreefd is. Wie meer over Erdogans dromen wil weten, kan terecht in De rafelranden van Europa.

De Spookspelen van 1940

Op 24 juli zouden de Olympische Spelen van start gaan in Tokio, maar daar stak het coronavirus een stokje voor. Het is niet de eerste keer dat internationale ontwikkelingen roet in het eten gooien voor Tokio. De 12e Olympische Spelen van de moderne tijd zouden in 1940 ook daar gehouden worden, maar het Japanse sprookje van de eerste Spelen in een niet-Westerse metropool ging uiteindelijk niet door.

De Japanners hadden grote plannen met de Spelen, maar misschien nog wel grotere plannen met het Japanse Keizerlijke Leger in China. Om de oorlog met de Chinezen te winnen moesten alle beschikbare mensen en middelen worden ingezet. Het Japanse Olympisch Comité moest de opdracht teruggeven aan het Internationaal Olympisch Comité. Voor Historisch Nieuwsblad schreef ik een artikel over ‘de Spookspelen’ van 1940.

Wie liever luistert dan leest, kan voor een – zij het zeer beknopte – samenvatting terecht bij OVT.

Poetins voorgangers

Vladimir Poetin mag en zal natuurlijk niet ontbreken in How to lie with history. Zo gaf hij onlangs nog een college geschiedenis in het conservatieve Amerikaanse tijdschrift The National Interest, waarin hij een op z’n zachtst gezegd interessante visie te berde bracht.

Door een grondwetswijziging kan Vladimir Poetin tot 2036 aan de macht blijven in Rusland. Hij kan daarmee Jozef Stalin passeren als langstzittende Russische leider. Poetin past in een eeuwenoude traditie van Russische autocraten en kan illustere voorgangers als Ivan IV de Verschrikkelijke en Peter I de Grote tot zijn voorbeelden rekenen. Lees meer over Poetins voorgangers in Historisch Nieuwsblad of De rafelranden van Europa.