De wereld na de Spaanse griep

SG - Bioscoop

Het lijkt momenteel het favoriete tijdverdrijf van experts en denktanks: speculeren over de wereldorde ná de coronacrisis. Het verleden biedt handvatten. Net na de Eerste Wereldoorlog trok de Spaanse griep een verwoestend spoor over de aardbol. Welke impact had dat op de relaties tussen landen na de oorlog?

Voor Clingendael Spectator schreef ik een analyse over de effecten van de Spaanse griep en eerdere pandemieën als de Zwarte Dood. Kernvraag: wat leert ons dat over de betekenis van de coronacrisis voor de internationale betrekkingen in de 21e eeuw?

Het is in zekere zin een vervolg op het artikel over de Spaanse griep in Nederland dat ik eerder schreef voor Historisch Nieuwsblad. Want hoe ging het daarna verder?

100 jaar Verdrag van Sèvres

Het Verdrag van Sèvres werd na een lange voorbereidingstijd op 10 augustus 1920 gesloten in een voorstad van Parijs, in een toonzaal van de beroemde porseleinfabriek Manufacture nationale de Sèvres. Het was het laatste in het rijtje internationale verdragen dat na de Eerste Wereldoorlog werd gesloten. Naast het alom bekende Verdrag van Versailles met Duitsland kwamen in Parijs ook afzonderlijke vredesverdragen met de andere verliezers van de oorlog tot stand (bijvoorbeeld ook het Verdrag van Trianon met Hongarije).

Het zal de meeste mensen in Nederland waarschijnlijk weinig zeggen, maar in Turkije ligt dat anders. De ondertekenaars zetten namelijk hun handtekening onder de opdeling van het Ottomaanse Rijk. De veelvolkerenstaat werd gereduceerd tot een Anatolische rompstaat. Het was dé motivatie voor Turkse nationalisten om te strijden voor een Republiek Turkije.

Daar wordt nog altijd naar ‘het verraad van Sèvres‘ verwezen als illustratie van de onbetrouwbaarheid van de westerse mogendheden. Voor Geschiedenis Magazine schreef ik een artikel over de directe gevolgen van dit in het Westen vergeten verdrag.

Bolsonaro en het coronavirus

BolsonaroHoest

Voor sommige regeringsleiders vormt de coronacrisis aanleiding om de touwtjes steviger aan te trekken. In Hongarije heeft premier Viktor Orbán dankzij een omstreden noodwet de mogelijkheid om voor onbepaalde tijd per decreet te regeren.

De Braziliaanse president Bolsonaro ziet juist geen gevaar in het coronavirus. Hij is tegen lokale lockdown-maatregelen die diverse gouverneurs hebben ingesteld en laat zelf geen mogelijkheid onbenut om die met voeten te treden. Zo sprak hij al hoestend een grote demonstratie toe.

Opmerkelijk waren de eisen van sommige demonstranten: sluiting van het Nationaal Congres en het Hooggerechtshof, en herinvoering van de beruchte wet AI-5, waarmee ook Bolsonaro per decreet zou kunnen regeren. Kortom: de militaire dictatuur moet nog eens dunnetjes worden over gedaan.

In Brazilië leidde de aanwezigheid van Bolsonaro bij deze demonstratie daarom tot een zeer begrijpelijke storm van protest in de media door (oud-)politici. Wie wil weten hoe het er in Brazilië aan toe ging tussen 1964 en 1985 kan terecht bij het artikel dat ik eerder schreef voor Historisch Nieuwsblad.

 

Spaanse griep in Nederland

Spaansche griep

In geschiedenisboeken is het meestal niet meer dan een voetnoot, maar de Spaanse griep veroorzaakte in 1918 in Nederland grote maatschappelijke ontwrichting. In tegenstelling tot nu in de coronacrisis keek de regering slechts toe vanaf de zijlijn. Het was aan lokale bestuurders, artsen en verpleegsters om het op te nemen tegen een uiterst dodelijke ziekte die het land in zijn greep hield en 38.000 slachtoffers eiste. Voor Historisch Nieuwsblad schetste ik een beeld van de Spaanse griep in Nederland.

Ruige tijden voor KLM

Politheli2-copy-1200x680

Normaal gesproken is het op luchthaven Schiphol een komen en gaan van vliegtuigen. Nu, midden in de coronacrisis, gaat het er heel anders aan toe. Bijna de hele vloot van KLM staat werkeloos geparkeerd op Schiphol, uit ruimtegebrek ook op sommige startbanen. De stilstand is desastreus voor de boeken van moedermaatschappij Air France-KLM, dus er wordt druk overlegd tussen de Nederlandse en Franse regering over mogelijke reddingsplannen.

Die waren er ook al in de eerste zeven jaren van de Koninklijke Luchtvaartmaatschappij. Bijna alle aandelen belandden in handen van de Nederlandse staat. De eerste boekjaren waren dus ruig, maar de eerste vluchten ook. Voor het meinummer van Geschiedenis Magazine – dat nu overal in de winkel ligt – schreef ik een artikel over de eerste KLM-vlucht op 17 mei 1920. Want was dat eigenlijk wel de eerste vlucht?

Lezingen afgelast

LiveDag2020

Een beeld uit een andere tijd: mijn optreden tijdens de Geschiedenis Magazine Live Dag 2020 op 7 maart in het altijd sfeervolle Spoorwegmuseum in Utrecht. Een volle zaal met een dicht opeengepakt publiek dat aan mijn lippen hangt; dat ga ik voorlopig missen. Mijn lezingen zijn vanwege het coronavirus COVID-19 tot 1 juni van dit jaar afgelast. In overleg met de organiserende partijen zoek ik naar alternatieve data. Voor de laatste stand van zaken verwijs ik graag naar mijn agenda.

100 uur rechtse revolutie

Kapp

Honderd jaar geleden, in de vroege ochtend van 13 maart 1920, marcheerde de Marinebrigade Ehrhardt, het meest geharde en meedogenloze Freikorps van Duitsland, met een batterij veldartillerie het centrum van Berlijn binnen. De mannen van de brigade – toen al voorzien van swastika’s op hun helmen – pleegden een rechtse staatsgreep. Voor Geschiedenis Magazine ging ik na wat de beweegredenen waren achter deze coup. Die duurde overigens maar 100 uur, maar ijlde na tot de machtsovername door Hitlers NSDAP in 1933.

Migratiecrisis 1921

Nansenpaspoort3

Duitsland en een aantal andere lidstaten van de Europese Unie willen 1500 kinderen uit Griekse vluchtelingenkampen opvangen nu de situatie aan de Turks-Griekse grens steeds verder verslechtert.

Toen miljoenen vluchtelingen na de Eerste Wereldoorlog zonder geldig paspoort door Europa zwierven, weigerden de meeste landen hen op te vangen. De wereldberoemde Noorse poolonderzoeker Fridtjof Nansen bedacht een oplossing voor deze statelozen. Voor Historisch Nieuwsblad en Geschiedenis Magazine schreef ik eerder over Nansens vergeten carrière als topdiplomaat.

In de eerste jaren na de Eerste Wereldoorlog realiseerde de internationale gemeenschap zich dat nationale regeringen weliswaar altijd het laatste woord hadden over hun eigen grenzen, maar ook dat de middelen om wereldwijde migratiestromen daadwerkelijk te beïnvloeden beperkt waren.  Internationale samenwerking was in het belang van nationale regeringen én pure noodzaak: alleen zo konden de lasten worden verdeeld. Een wijze les.

Het wonder van Warschau

De honderdste verjaardag van de Slag om Warschau laat nog even op zich wachten, maar voor het maartnummer van Historisch Nieuwsblad schreef ik alvast een artikel over de Pools-Russische Oorlog van 1919-1921, een oorlog die in West-Europa in de vergetelheid is geraakt maar in Polen nog ieder jaar wordt herdacht.

De veldslag bij Warschau in augustus 1920 was het keerpunt in de Pools-Russische oorlog en is daarom door de Polen ook wel ‘het Wonder aan de Wisła’ gedoopt. De opmars van het Russische Rode Leger werd gestuit en de Polen zetten (opnieuw) het offensief in. Omdat met de terugtocht van het Rode Leger ook Lenins plannen voor een wereldrevolutie de ijskast in moesten, geldt de Slag om Warschau ook wel als een van de beslissende veldslagen in de wereldgeschiedenis.

Voor Historisch Nieuwsblad ging ik na of dat terecht is. En wie nog meer wil weten over deze veelal vergeten periode in de Europese geschiedenis, kan terecht in De spoken van Visegrád – De onbekende geschiedenis van Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije.