Suezcrisis 1956

In de Egyptische havenstad Port Said aan de monding van het Suezkanaal staat een merkwaardig gedenkteken. Een leeg voetstuk met daarop de naam van Ferdinand de Lesseps. Tot kerstavond 1956 prijkte een fiere beeltenis van de geestelijk bedenker van het Suezkanaal op de sokkel, maar toen klonk een explosie en tuimelde het beeld van de bedenker in ‘zijn’ kanaal onder luid gejuich van samengedromde Egyptenaren.

Het was de perfecte illustratie van het einde van de Europese heerschappij over het Midden-Oosten. Eerder dat jaar hadden de Britten en de Fransen samengespannen met de Israëliërs in een poging het door de Egyptische president Nasser genationaliseerde Suezkanaal te veroveren en meteen ook maar ‘de Mussolini van het Midden-Oosten’ uit het zadel te wippen. Ze werden teruggefloten door de Amerikaanse president Eisenhower. De Suezcrisis kostte Engeland en Frankrijk hun gekoesterde status als grootmacht.

Lees alles over Europa’s vernedering in de Suezcrisis in Historisch Nieuwsblad en ontdek ook het historische fundament voor de huidige onmin over het AUKUS-bondgenootschap. Vanaf 1956 hebben de Britten nooit meer iets ondernomen zonder steun of op z’n minst goedkeuring van de Amerikanen. De Fransen concludeerden dat ze politiek en militair onafhankelijk moesten zijn én richtten zich op Europese samenwerking. Het zijn reflexen die je ook nu nog kan waarnemen.

Vergeten grootmachten

Gustaaf II Adolf in de Slag bij Breitenfeld door Johann Jakob Walter (Musée Historique de Strasbourg)

Het vreedzame Zweden is niet het eerste land waar mensen aan denken bij het woord ‘grootmacht’. Toch was het in de 17e eeuw een geduchte speler op het Europese toneel en beleefde het een Gouden Eeuw. In het decembernummer van Geschiedenis Magazine dat nu in de winkel ligt, vertel ik meer over die glorieuze Stormaktstiden, de Tijd van de Grote Macht, die begon bij de troonsbestijging van Gustaaf II Adolf in 1611 en eindigde met de dood van diens achterneef Karel XII op het slagveld in 1718.

Het artikel over Zweden is de laatste in een reeks Vergeten Gouden Eeuwen, waarin eerder ook het Pools-Litouwse Gemenebest (1569-1795), het Koninkrijk Hongarije (1458-1490) en – in een artikel van de hand van Ruud Stevens – het Koninkrijk Portugal (1415-1580) aan de orde zijn gekomen.

Derde Spaanse griepgolf

Dik anderhalf jaar na de eerste besmettingsgevallen in Nederland spoelt een vierde golf van coronabesmettingen over het land. Het kabinet ziet zich genoodzaakt om opnieuw maatregelen te nemen om het aantal besmettingen terug te dringen en ervoor te zorgen dat de zorg niet overbelast raakt.

Als historicus kijkende naar maatregelen zijn er grote overeenkomsten te zien met de bestrijding van de Spaanse griep die tussen 1918 en 1920 in drie golven door Nederland raasde en talloze dodelijke slachtoffers eiste. Hygiëne, frisse lucht en ‘het vermijden van volksophoopingen’ waren ook toen de basismaatregelen .

Samen met Dave Datema van De Dag van Toen, een website die in het teken staat van de geschiedenis van Zuid-Holland, dook ik nog eens in de geschiedenis van de Spaanse griep in Nederland om een fraaie podcast op te nemen:

Wie liever leest, kan terecht bij artikelen die ik eerder schreef over de Spaanse griep voor Historisch Nieuwsblad en Clingendael Spectator.

Een schriftje uit een vergane jas

Hongaren zijn trots op hun culturele helden. Dus ook op Miklós Radnóti (1909-1944), misschien wel een van de allergrootste dichters van Hongarije. Tenminste, zo wordt hij nu gezien. Hongaarse kinderen leren zijn gedichten uit hun hoofd en iedere Hongaar heeft wel een favoriet gedicht. Radnóti is overal.

Maar toen Radnóti nog leefde, was het heel anders. Vanwege zijn Joodse wortels werd hij buitengesloten en vervolgd. Hij eindigde in 1944 in een massagraf. Daar werd een paar jaar later een schriftje vol gedichten van zijn hand gevonden in een vergane jas. Daarna werd Radnóti in Hongarije op handen gedragen.

Het schriftje uit Bor is voor het eerst vertaald in het Nederlands. Daarom maakte Marian van der Pluijm voor OVT’s Het Spoor Terug een radiodocumentaire over Radnóti en hoe de Hongaren hem behandel(d)en. Zelf leverde ik ook een bescheiden bijdrage door te vertellen over Hongarije tijdens het leven van Radnóti in het interbellum. Wie daar nog meer over wil weten, kan terecht in De spoken van Visegrád.

Dayton onder druk

De spanningen in Bosnië en Herzegovina lopen op nu de Bosnisch-Servische politie onaangekondigde oefeningen houdt in de buurt van Sarajevo. Ondertussen zaagt de Bosnisch-Servische leider Milorad Dodik met afscheidingsretoriek aan de poten van de Hoge Vertegenwoordiger, die sinds de Dayton-akkoorden toezicht houdt op de situatie in het land. Volgens de onlangs aangetreden nieuwe Hoge Vertegenwoordiger Christian Schmidt dreigt Bosnië uit elkaar te vallen en is zelfs de kans op een nieuw conflict reëel. Hij spreekt van ‘de grootste existentiële dreiging sinds de burgeroorlog.

De Dayton-akkoorden vormen sinds 1995 het fundament voor de nu wankelende vrede in Bosnië en Herzegovina. De Verenigde Staten kregen toen voor elkaar wat de Europese Unie niet lukte: vrede sluiten in Bosnië en Herzegovina en een einde maken aan de allesverzengende burgeroorlog. In Historisch Nieuwsblad legde ik eerder uit hoe moeizaam dat proces verliep en waarom de constructie zo wankel is.

Europese supermacht Hongarije

Wie Hongaren vraagt naar hun geschiedenis, krijgt vaak een litanie van verloren veldslagen en wrede onderdrukkers te horen. Luister maar eens naar de ellenlange toespraken van premier Viktor Orbán op een van de talloze Hongaarse nationale herdenkingen.

Maar de Hongaren kennen ook momenten in hun geschiedenis waar ze met trots aan terugdenken. Denk bijvoorbeeld aan de tijd van de Oostenrijk-Hongaarse dubbelmonarchie of het bepaald niet onomstreden interbellum, waarover De spoken van Visegrád uitgebreid verhaalt.

De favoriet? De glorierijke periode van koning Matthias Corvinus (1443-1490). In Geschiedenis Magazine vertel ik over de man die van het koninkrijk Hongarije een Europese supermacht maakte waar Orbán jaloers op kan zijn.

Het gele gevaar

De Amerikaanse president Joe Biden waarschuwt voor de dreiging die China in zijn ogen vormt voor de internationale orde. Amerikaanse diplomaten smeden – al dan niet in het diepste geheim – nieuwe bondgenootschappen om het Chinese gevaar te beteugelen. Oude bondgenoten als Frankrijk en de rest van de Europese Unie worden daarbij soms rücksichtslos terzijde geschoven, zoals bij de aankondiging van het AUKUS-pact.

Rond 1900 waarschuwde de Duitse keizer Wilhelm II ook voor een dreiging uit Azië. Hij bepleitte eensgezind optreden tegen het ‘gele gevaar’. Om zijn collega-monarchen te waarschuwen liet hij zijn voormalige schilderleraar Hermann Knackfuss een omineuze prent uitwerken met de titel ‘Völker Europas, wahret eure heiligsten Güter’. In een begeleidende brief aan de Russische tsaar Nicolaas II schreef Wilhelm wat er te zien was: ‘De machten van Europa, vertegenwoordigend door hun respectievelijke Genii, opgeroepen door de aartsengel Michael – uit de hemel gezonden – om zich te verenigen om het kruis te verdedigen tegen de opmars van boeddhisme, heidendom en barbarisme.’

In de praktijk wist de Duitse keizer vooral andere grootmachten tegen zichzelf te verenigen. Zijn waarschuwingen voor het gele gevaar werden steeds meer gezien als pogingen om de aandacht af te leiden van de agressieve Duitse Weltpolitik. Samen met de geopolitieke ambities van de andere Europese mogendheden mondde die uit in de Eerste Wereldoorlog. Zover zal Joe Biden het niet laten komen, maar de ophef over AUKUS toont aan dat de geopolitieke panelen verschuiven. Voor het oktobernummer van Historisch Nieuwsblad schreef ik over de toekomstvisioenen van Wilhelm en de geopolitieke gevolgen daarvan.

White Castle, het eerste fastfoodrestaurant

Harald and Kumar Go to White Castle niet echt een cinematografische hoogtepunt. De odyssee van twee stoners op weg naar hamburgerrestaurant White Castle. Waarom beide heren niet naar McDonald’s of Burger King zijn gaan? Dat heeft te maken met de cultstatus van White Castle in de Verenigde Staten.

In 1921 was het het eerste fastfoodrestaurant ter wereld. Daarna is White Castle ver voorbijgestreefd door andere ketens, maar de Amerikanen hebben er altijd nog een speciaal plekje voor in hun hart. Diverse artiesten refereren er aan in muzieknummers en in de film Saturday Night Fever brengt een jonge John Travolta na een nacht op de dansvloer een middernachtelijk bezoek.

Voor Geschiedenis Magazine zette ik de origin story van het eerste fastfoodrestaurant op papier ter ere van de 100e verjaardag van White Castle.

Berlijnse Muur

Toen ik jong was, woedde de Koude Oorlog nog in alle hevigheid. Hét symbool van die oorlog was de Berlijnse Muur. Die ‘Antifaschistischer Schutzwall’ omcirkelde het ‘vrije’ West-Berlijn, maar diende in werkelijkheid om ‘Republikflucht’ uit Oost-Duitsland te voorkomen. De wereld achter de Muur en de rest van IJzeren Gordijn fascineerde mij mateloos. Hoe was het om in die ‘andere’ wereld te leven?

Het IJzeren Gordijn viel in 1989 en het communistische blok verdween als sneeuw voor de zon. Omdat ik toch een antwoord wilde op mijn vragen, ging ik geschiedenis studeren. En reisde ik kris kras door het voormalige Oostblok en de landen die ooit de Sovjet-Unie vormen. Wat ik vond, beschrijf ik in veel van mijn publicaties.

Toen ik werd gevraagd om voor NPO Radio 1 Fris! te vertellen over de bouw van de Berlijnse Muur op 13 augustus 1961 – nu zestig jaar geleden – aarzelde ik geen moment. Aangezien het item in het holst van de nacht werd uitgezonden, is het ook hier te beluisteren.

Op reis

De afgelopen weken vertoefde ik in het altijd groene Ierland. Na bijna anderhalf jaar binnen zitten was het een verademing om weer eens langer op pad te zijn. Reizen brengt inspiratie. Zeker in het van geschiedenis vergeven Ierland. En de frisse wind aan de boorden van de Atlantische Oceaan bracht dito frisse ideeën. Voor artikelen, maar vooral ook voor het werk aan De macht van het verleden. Ik kan er weer even tegenaan!