Beter wordt het niet

Een tijdje geleden sprak ik met Caroline de Gruyter over haar nieuwe boek Beter wordt het niet – Een reis door het Habsburgse Rijk en de Europese Unie, een boek dat wordt overladen met mooie recensies. Het was een boeiende middag, die resulteerde in een interview dat onlangs is gepubliceerd in Geschiedenis Magazine.

De Gruyter zet daarin terecht kanttekeningen bij het heersende beeld van het Habsburgse Rijk onder keizer Frans Jozef I: ‘Vroeger was het verhaal dat al die arme volkeren in het Habsburgse Rijk zich na de Eerste Wereldoorlog eindelijk onder de duim van die vreselijke keizer, overleden in 1916, vandaan worstelden. Langzamerhand wordt dat beeld rechtgezet. Frans Jozef was echt geen revolutionair, maar het is fascinerend om te zien hoe hij vanaf de revolutie in 1848 al had begrepen dat hij moest blijven soebatten en in gesprek moest blijven met iedereen als hij dat dak boven hun hoofd intact wilde houden en zo de machtspositie van zijn dynastie wilde bestendigen.’

Wie de EU een beetje kent, ziet dat dit – in goed Duits – fortwursteln in het Brussel van 2021 net als in het Wenen van 1900 de modus operandi is. En zo erg is dat eigenlijk helemaal niet. Het is misschien niet fraai, niet snel en niet flexibel, maar het werkt wel! Dat is misschien wel de belangrijkste les die we kunnen leren van het Habsburgse Rijk.

Uitgelicht

Nepnieuws tegen nazi’s

Mei is traditiegetrouw de maand waarin we in Nederland de Tweede Wereldoorlog herdenken. En het is inmiddels ook traditie dat Historisch Nieuwsblad daar een themanummer aan wijdt. Ook dit jaar leverde ik een bijdrage: een verhaal over het werk van de Britse journalist Sefton Delmer met de klinkende titel ‘Trollen tegen de nazi’s’.

Delmer richtte zich op psychologische oorlogsvoering via de media. Hij runde tijdens de oorlog een reeks radiostations van divers pluimage die zich voordeden als Duitse stations. Ze lokten luisteraars met muzikale hits en ranzige roddels. Vervolgens stuurden ze minutieus toegesneden propagandaboodschappen op de beoogde doelgroepen af. Daarbij verdraaiden ze feiten en deden ze de waarheid geweld aan.

Zelf sprak Delmer van ‘zwarte propaganda’, maar tegenwoordig zouden we het nepnieuws noemen. Bij het VPRO-radioprogramma OVT was ik te gast om te vertellen over het werk van Delmer tijdens de Tweede Wereldoorlog. Luister het item hier terug:

Troubles revisited

De afgelopen week was Belfast in de greep van geweld. De donkerste tijden van de bloedige Troubles die Noord-Ierland teisterden leken teruggekeerd. Aan beide zijden van de ‘Vredesmuren’ tussen protestantse en katholieke wijken van de stad bekogelden jongeren elkaar en de politie met stenen en brandbommen, net zoals dat dertig jaar lang gebeurde tot het in 1998 gesloten Goedevrijdagakkoord.

De Britse premier Boris Johnson en de Ierse minister van Buitenlandse Zaken Simon Coveney hebben het geweld veroordeeld. De handen van de Britse regering zijn echter niet brandschoon: het nooit verdwenen wantrouwen tussen pro-Britse en pro-Ierse groepen is weer aangewakkerd door de Brexit. Veel unionisten voelen zich verraden door Johnson, omdat er door de afspraken tussen het Verenigd Koninkrijk en de EU in feite een grens dwars door de Ierse Zee is getrokken. Ierse nationalisten zien tegelijkertijd hun droom van een herenigd Ierland weer een stap dichterbij komen.

De opdeling van Ierland – een onderliggende bron van de broeiende onrust – is honderd jaar oud en was door de toenmalige Britse regering juist bedoeld om het geweld te beteugelen. Een tijdelijke stoplap werd echter een harde scheidslijn, zo schreef ik eerder. Met het Goedevrijdagakkoord werd die eindelijk uitgewist, maar door de Brexit is hij weer op de kaart verschenen. Om van wantrouwen tot vertrouwen te komen zullen politici opnieuw over hun schaduw heen moeten stappen.

Wie meer wil weten over de langere aanloop naar de opdeling van Ierland kan terecht in De nieuwe rafelrand van Europa of een zeer beknopte samenvatting in Geschiedenis Magazine.

100 jaar Vrede van Riga

Een Poolse aristocraat en een Russische revolutionair scheuren met geweld Wit-Rusland doormidden. Het bijschrift van deze karikatuur uit 1921: ‘Weg met de schandelijke deling van Riga! Lang leve een vrij en ondeelbaar boeren-Belarus!’

Honderd jaar geleden werd in de Letse hoofdstad Riga een verdrag ondertekend dat nu door velen is vergeten. Het beëindigde formeel de niet-verklaarde oorlog tussen Polen, het land dat na een afwezigheid van 123 jaar weer was teruggekeerd op de kaart van Europa, en Bolsjewistisch Rusland, dat de communistische wereldrevolutie predikte.

Het Verdrag van Riga hertekende op 18 maart 1921 de grenzen van een groot deel van Europa. Het maakte weliswaar een einde aan de oorlog tussen de Polen en de Russen, maar door de Wit-Russen, Oekraïners en Litouwers werd het gezien als een regelrechte ramp. Hun hoop om verder te gaan als onafhankelijke staat werd door het verdrag grotendeels de grond in geslagen.

Eigenlijk was de Poolse Vader des Vaderlands, maarschalk Jozef Pilsudski, ook ontevreden met de uitkomst van de onderhandelingen, want zijn droomwens om het Pools-Litouwse Gemenebest te laten herleven en een machtig ‘Intermarium’ te vormen als buffer tegen Rusland én Duitsland werd met de Vrede van Riga ook onbereikbaar.

Het Kremlin zon ondertussen op wraak. In 1939 zou Jozef Stalin gemene zaak maken met Adolf Hitler om de eeuwenoude Russische invloedssfeer met geweld te herstellen. Na de Tweede Wereldoorlog verschoven de grenzen opnieuw: Polen schoof als een land op wieltjes naar het westen. Maar de oude grenzen spelen nog steeds een rol in de Pools-Russische verhoudingen. Niet voor niets brachten de Poolse posterijen een speciale postzegel uit.

De Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko grijpt ondertussen in een poging de onrust in zijn land te bezweren terug op het sentiment dat wordt weerspiegeld door de cartoon hierboven. Hij heeft de kleine etnisch Poolse minderheid in Wit-Rusland (3%) bestempeld tot staatsvijand.

Iets heel anders

De man op de foto is geen groot staatsman, maar wel iemand dat het leven van miljoenen mensen heeft veranderd. De in 2016 overleden Amerikaanse programmeur Ray Tomlinson wordt wel gezien als de vader van de e-mail. Hij is in ieder geval degene aan wie we het gebruik van het @-teken dat hij hier zo triomfantelijk omhoog houdt aan te danken hebben. Tomlinson verstuurde de eerste e-mail al in 1971, dit jaar vijftig jaar geleden.

In hetzelfde jaar kwam met de Intel 4004 ook de eerste commercieel verkrijgbare microprocessor op de markt, een ontwikkeling die uiteindelijk leidde tot de doorbraak van de computer voor de thuismarkt. Voor Geschiedenis Magazine schreef ik ter ere van de vijftigste verjaardag een verhaal over de prehistorie van het internet.

Nog is Polen niet verloren

De Eerste Poolse Deling in 1772

‘Nog is Polen niet verloren’, de eerste strofe van het Poolse volkslied: de Dabrowskimars. Dat stamt uit de tijd dat Polen wél verloren was. Aan het einde van de achttiende eeuw was het land in drie ‘Poolse Delingen’ door zijn buren van de kaart geveegd. En dat terwijl het Pools-Litouwse Gemenebest tot 1772 twee keer zo groot was als het huidige Frankrijk.

Vooral de Polen koesteren warme herinneringen aan de gouden eeuwen van het Gemenebest, een tijd die in de rest van Europa vergeten is. Als eerste aflevering van een nieuwe reeks ‘Vergeten Gouden Eeuwen’ in Geschiedenis Magazine richt ik de schijnwerpers op het Pools-Litouwse Gemenebest. Het artikel is voer voor wie de Polen beter wil begrijpen.

Want ook in het huidige politieke landschap spelen het Pools-Litouwse Gemenebest en de herinneringen daaraan nog steeds een rol. Meer daarover in De macht van het verleden!

Coverstory

Nieuw jaar, nieuwe kansen. Vanaf vandaag in de niet-essentiële winkel: het eerste nummer van Historisch Nieuwsblad van 2021. Met een mooie coverstory over de Brits-Duitse rivaliteit aan het einde van de negentiende eeuw. Het machtige Britse Empire voelde zich bedreigd door het jonge Duitse Keizerrijk, dat in korte tijd een enorme economische inhaalslag maakte.

De Britten beschuldigden de Duitsers van kopieergedrag en valse concurrentie door staatssteun. Om hen te dwarsbomen, waren de Britten niet te beroerd om hun voorsprong op het gebied van communicatietechnologie te misbruiken en ze overwogen hoge importheffingen op Duitse producten. Uiteindelijk kwamen twee militaire machtsblokken lijnrecht tegenover elkaar te staan.

De huidige rivaliteit tussen China en de Verenigde Staten vertoont een griezelige gelijkenis met die tussen Duitsland en het Verenigd Koninkrijk in de negentiende eeuw. Opnieuw is er sprake van een achtergrond van economische globalisering en razendsnelle technologische ontwikkelingen. En ook nu staat een opkomende autocratie met een centraal geleide economie tegenover een gevestigde democratie die de geneugten van de vrije markt uitdraagt.

December double bill

Net als in september staan er nu ook weer artikelen van mijn hand in zowel het geheel vernieuwde Historisch Nieuwsblad als het vertrouwde Geschiedenis Magazine. In het Historisch Nieuwsblad vertel ik over de Dayton-akkoorden waarmee 25 jaar geleden een einde kwam aan de allesverzengende burgeroorlog in Bosnië en Herzegovina. Pas na een Amerikaans diplomatiek offensief kwam er vrede, maar het was de laatste keer dat de Verenigde Staten bereid waren ruziënde Europeanen te hulp te schieten.

In Geschiedenis Magazine gaat het in de rubriek Deze Maand over de Vrije Stad Danzig die honderd jaar geleden werd gesticht. Op 1 september 1939 om 4.47 uur ’s ochtends opende het antieke Duitse opleidingsschip Schleswig-Holstein het vuur op een Pools munitiedepot op het schiereiland Westerplatte bij de stad. Het waren de eerste schoten van de Tweede Wereldoorlog. Dat die in de Vrije Stad Danzig begon, verbaasde niemand. Duitsers en Polen hadden er sinds het ontstaan in 1920 bijna permanent ruzie om gemaakt.

De macht van het verleden

Vandaag viel hij in de bus: de aanbiedingscatalogus Voorjaar 2021 van Uitgeverij Unieboek | Het Spectrum. Dat betekent dat het voor mij ook tijd is om de titel te onthullen van mijn vierde boek, want op pagina 21 van de catalogus prijkt trots De macht van het verleden. Momenteel werk ik nog keihard aan het schrijven van dit nieuwe boek. Het is een hele kluif, maar het wordt opnieuw een mooi historisch perspectief bij de actualiteit.

Want geschiedenis is heet nieuws. Sterke mannen als Poetin en Erdogan hebben er hun mond vol van en houden er bijzondere ideeën op na. Dat wordt vaak lacherig afgedaan als propaganda, maar in vaardige handen is het verleden een politiek wapen zonder weerga. In De macht van het verleden leg ik uit hoe dit in zijn werk gaat. Het resultaat is een boek voor iedere politicus die wil weten hoe hij zijn voordeel kan doen met geschiedenis. Of voor iedereen die dat wil doorzien.

Verdeeld Libië

De strijdende partijen in Libië hebben onlangs onder toeziend oog van de Verenigde Naties (weer) een staakt-het-vuren gesloten. De hoop is dat het dit keer permanent is, maar de sterren staan voor Libië ongunstig. Het land is eigenlijk al eeuwen tot op het bot verdeeld.

Het huidige Libië is – zoals zoveel landen in Afrika – een creatie van een koloniale macht. In dit geval Italië, dat er vanaf 1911 maar liefst twintig jaar over deed om het land met harde hand te ‘normaliseren’ en de ‘Pax Romana’ te realiseren. Voor Historisch Nieuwsblad laat ik aan de hand van dit koloniale avontuur zien hoe ingewikkeld het is om Libië te verenigen. Ook nu nog.