Krim-Tataren in de verdrukking

De Russische invasie van Oekraïne verloopt niet volgens plan. Maar dat is niet wat Vladimir Poetin wil horen. Al in maart haalde hij hard uit naar binnenlandse critici van zijn beleid. Dat zijn volgens hem geen patriotten, maar ‘tuig en verraders’. De Russische president zinspeelde zelfs openlijk op ‘zuivering van de samenleving’ om zijn land sterker te maken. Het zijn woorden die terug deden denken aan de retoriek van Jozef Stalin.

Poetins voorganger maakte werk van zijn woorden. In de jaren ’30 liet hij een Grote Zuivering doorvoeren, waarbij 1,5 miljoen Sovjetburgers werden geëxecuteerd of wegkwijnden in werkkampen. En tijdens de Tweede Wereldoorlog liet hij onbetrouwbaar geachte niet-Slavische volkeren deporteren uit de grensgebieden naar afgelegen gebieden van de Sovjet-Unie wegens beschuldigingen van ‘massale collaboratie’.

Een van de volkeren die collectief als ‘verraders’ werden aangemerkt waren de Krim-Tataren, een volk dat al eeuwenlang een moeizame relatie hadden met de Russen. In mei 1944 werden mannen, vrouwen, kinderen en ouden van dagen op bevel van Stalin in veewagons gepropt en gedeporteerd van de mediterrane Krim naar het gortdroge Oezbekistan.

Wie de trieste geschiedenis van de Krim-Tataren leest in Historisch Nieuwsblad, zal niet verbaasd zijn dat ze tijdens de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 voorop stonden om de wapens op te nemen tegen het Russische leger. En bij het geschiedenisprogramma OVT van de VPRO ging ik dieper in op de parallellen met het heden:

Meimaand WO2-maand

De maand mei is traditiegetrouw de maand waarin de twee beste geschiedenistijdschriften van Nederland met nummers en specials gewijd aan de Tweede Wereldoorlog komen. Ook ik heb dit jaar weer een bijdrage geleverd in de vorm van twee totaal uiteenlopende artikelen.

Voor Historisch Nieuwsblad schreef ik over een bijzondere reddingsactie in bezet gebied. In 1943 stortten Amerikaanse verpleegsters neer achter vijandelijke linies in Albanië. Het artikel is gegroeid uit een bijzondere foto van opgeluchte verpleegsters met versleten schoenen die ik zag in het oorlogsmuseum in het kasteel van Gjirokastër en het geeft tevens een inkijkje in het ontstaan van de latere dictatuur van Enver Hoxha.

In Geschiedenis Magazine staat een beschouwing van de wijze waarop de huidige Poolse regering de tragische geschiedenis van Polen tijdens de Tweede Wereldoorlog interpreteert én op opportunistische wijze inzet voor politiek gewin. In die zin is het een sneak preview van een van de hoofdstukken van mijn nieuwe boek De macht van het verleden, dat in oktober van dit jaar tijdens de Maand van de Geschiedenis zal verschijnen.

Talking head

Poetins wapengekletter in Oekraïne is voor Finland en Zweden reden om hun neutraliteit nog eens kritisch tegen het licht te houden. De Zweden en vooral de Finnen hebben ervaring met Russische agressie in het verleden. Beide landen koersen nu aan op een lidmaatschap van het NAVO-bondgenootschap en dat staat met open armen klaar. Ik maakte mijn debuut bij RTL Nieuws en RTL Z om daar tekst en uitleg bij te geven.

Oorlog & compromis

In 1939 eiste de Russische dictator Josef Stalin ‘veiligheidsgaranties’ van de ‘kwaadaardige fascistenkliek’ in Helsinki. Een militair zwak neutraal Finland vormde als mogelijke springplank voor een Duitse invasie een bedreiging voor de Sovjet-Unie. Toen Stalin niet kreeg wat hij wilde, viel een Russische overmacht van 500.000 soldaten op 30 november 1939 het kleine Finland binnen. De overwinningsparade in Helsinki stond gepland op 18 december, Stalins verjaardag.

Maar de fanatieke Finnen hielden dapper stand en konden rekenen op de sympathie en steun van de internationale gemeenschap. In de bittere vrieskou zaaiden wit gecamoufleerde sluipschutters op ski’s dood en verderf in de Russische gelederen. Russische vliegtuigen bombardeerden Helsinki, terwijl Russische tanks werden uitgeschakeld met Molotovcocktails. Alleen omdat Stalin nóg meer manschappen en materieel in de strijd gooide, kwam het tot een Russische doorbraak aan het front én een compromis.

De Finnen zagen in dat zij de oorlog op termijn niet konden winnen, maar Stalin koos ook eieren voor zijn geld. Hij nam uiteindelijk genoegen met de annexatie van 10% van het Finse grondgebied, forse Finse herstelbetalingen én de garantie dat Finland strikt neutraal zou blijven. Dankzij dit compromis kon een democratisch Finland zich na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelen tot vrijemarkteconomie en lid van de Europese Unie. Pas nu Poetin in Oekraïne een voor de Finnen herkenbaar scenario uitvoert, gaan de Finnen sterk aan hun neutraliteit twijfelen. Meer daarover bij RTL Nieuws.

Bij VPRO’s onvolprezen geschiedenisprogramma OVT op NPO Radio 1 vertelde ik over de Winteroorlog van 1939-1940 en de parallellen die er zijn met de oorlog die nu woedt in Oekraïne:

Beslissende slag in Oekraïne

Iets meer dan 300 jaar geleden werd bij het Oekraïense stadje Poltava een beslissende veldslag uitgevochten. De Zweedse koning Karel XII dacht dat hij de Russische tsaar Peter de Grote kon verslaan en rukte op naar Moskou. Maar hij had zich verkeken op de barre Russische winter en de schier oneindige voorraad dienstplichtigen waar de tsaar uit kon putten.

Op 27 juni 1709 delfde Karel het onderspit. Het was een keerpunt in de Grote Noordse Oorlog én in de Europese geschiedenis. De Slag bij Poltava markeerde het begin van de Russische hegemonie in Oost-Europa. Rusland betrad definitief het Europese toneel. Niemand kon meer om Peter de Grote en zijn latere erfgenamen heen. Oost-Europa lag na de veldslag in de Russische invloedssfeer.

Het verhaal van de Slag bij Poltava is deze maand de coverstory van het Historisch Nieuwsblad, dat zijn naam met het oog op de actualiteit weer eens eer aandoet. Want ja, zelfs ‘Poltava’ spookt rond in Poetins hoofd.

Broodmand Oekraïne

‘Brood voor het Moederland’, zo is te lezen op deze propagandaposter uit de Sovjet-Unie. Dat brood werd grotendeels gebakken met Oekraïens graan. Vandaag de dag zijn Oekraïne en Rusland samen goed voor meer dan een kwart van de wereldwijde productie van tarwe. En dat geldt ook voor bijna twee derde van de zonnebloemolie in de wereld en een kwart van het koolzaad.

Maar nu rijden er geen tractoren maar tanks over de Oekraïense akkers, liggen havensteden als Marioepol onder vuur, en heeft Rusland de export van graan opgeschort. De oorlog in Oekraïne leidt nu al tot stijgende voedselprijzen en tekorten.

De reputatie van Oekraïne als ‘graanschuur van Europa’ gaat eeuwen terug. Hij vloeit voort uit de chernozem, de extreem vruchtbare ‘zwarte aarde’. Maar juist deze bron van rijkdom is één van de redenen dat tsaren en dictators hun handen niet af konden houden van Oekraïne. Bij VPRO OVT op NPO Radio 1 ging ik in op de vraag of de zwarte aarde een zegen of een vloek is:

Er zijn stemmen die zeggen dat het Poetin net als Stalin en Hitler allemaal om de zwarte aarde van Oekraïne te doen is. Met klimaatverandering in het achterhoofd zou hij door het inlijven van Oekraïense landbouwgrond een belangrijk deel van de wereldwijde voedselproductie in handen krijgen. Een derde van de wereldbevolking is aangewezen op tarwe als basisingrediënt van het dieet. De Arabische Lente in 2011 toonde dat hoge voedselprijzen kunnen leiden tot grote instabiliteit en een vluchtelingencrisis.

Met het oog op de toekomst is het ook belangrijk om te kijken wat er onder de zwarte aarde zit. Oekraïne herbergt ook de grootste reserves aan zeldzame aardmineralen en metalen van Europa, zoals lithium, gallium en germanium. Ze zijn onmisbaar voor de klimaattransitie en het zou een mooie bijvangst zijn voor Poetin.

Wie nog meer wil weten over de geschiedenis van de graanschuur van Europa of alles nog eens rustig wil nalezen, kan terecht bij Maarten! online.

Poetins geschiedenisles

Het was op zijn zachtst gezegd een opmerkelijke toespraak waarin Vladimir Poetin op 21 februari 2022 zijn besluit om de zelfverklaarde Volksrepublieken Donetsk en Loehansk in het oosten van Oekraïne te erkennen uit de doeken deed. Miljoenen Russen kregen op primetime op de staatstelevisie een presidentiële geschiedenisles van een uur voorgeschoteld. En wat voor een!

Met nauwelijks verhulde boosheid ontkende Poetin op historische gronden het bestaansrecht van Oekraïne. Het was een uiterst selectief verhaal, waaruit veel was weggelaten. En voor een internationaal publiek was het ook een warrig verhaal, dat de vraag opriep of Poetin alles nog wel op een rijtje had.

Maar het tegendeel is waar. Poetins toespraak paste naadloos in het beeld van de Russische geschiedenis dat het Kremlin de afgelopen jaren heeft neergezet (en angstvallig bewaakt). Russische schoolboeken, musea en media schilderen het machtige Rusland af als een belegerde vesting, die zich in de afgelopen duizend jaar met hand en tand én met succes heeft verzet tegen pogingen om haar in te nemen. Het is een beeld dat trots en patriottisme moet aanwakkeren. En het is een beeld dat Poetins keuzes rechtvaardigt én bepaalt.

Bij Goedemorgen Nederland ging ik daar kort op in en bij VPRO OVT wat langer:

En ondertussen werk ik stug door aan de voltooiing van De macht van het verleden, dat niet alleen zal vertellen hoe Poetin de geschiedenis gebruikt als politiek wapen, maar ook laat zien dat hij helaas niet de enige is die heeft ingezien hoe machtig dat wapen kan zijn.

Ontwapeningsspijt

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 was Oekraïne op papier na Rusland en de Verenigde Staten opeens de derde kernmacht ter wereld. Het land beschikte over ruim 4000 kernwapens: van kleine ‘tactische’ wapens – bommen en granaten – tot zware intercontinentale ballistische raketten. Maar Oekraïne gaf in 1994 dat hele arsenaal op.

Nu Rusland met oorlog dreigt, klinken er in de Oekraïense samenleving geluiden van spijt. Ontwapeningsspijt. Het kernwapenarsenaal had Poetin vast en zeker weerhouden van de annexatie van de Krim, zijn bemoeienis met de strijd in Oost-Oekraïne en mogelijke nieuwe drieste avonturen, zo is de gedachte.

In 1994 was de Oekraïense regering ervan overtuigd een goede deal te hebben gesloten. In ruil voor het overdragen van het kernwapenarsenaal uit de Sovjettijd aan buurland Rusland kreeg Oekraïne niet alleen financiële compensatie, maar met het zogeheten Boedapest Memorandum van de Russen, Amerikanen en Britten ook de verzekering dat zij de onafhankelijkheid en de grenzen van het land zouden respecteren.

Maar in 2014 negeerde Poetin het memorandum simpelweg. Hebben de Oekraïeners nu terecht spijt? En was hun positie echt anders geweest als ze vast hadden gehouden aan het kernwapenarsenaal? Bij VPRO’s geschiedenisprogramma OVT op NPO Radio 1 gaf ik antwoord op die vragen:

Wie meer wil weten over de langere voorgeschiedenis kan ook luisteren naar het OVT-item over het tragische lot van ‘de ultieme bufferstaat’ of in de boekhandel op zoek gaan naar De rafelranden van Europa. Ook handig voor een inkijkje in de drijfveren van Vladimir Poetin.

Rafelrand of bufferstaat?

‘Je begrijpt toch, George, dat Oekraïne niet eens een staat is?’ Dat zei de Russische president Vladimir Poetin in april 2008 tegen zijn toenmalige Amerikaanse ambtsgenoot George Bush in de wandelgangen van een NAVO-top in Boekarest waar hij te gast was. Afgelopen zomer zette de Russische amateurhistoricus in een lang essay nog eens uiteen hoe het volgens hem dan wel zit: Russen en Oekraïners vormen één volk.

Er zijn grote kanttekeningen te maken bij Poetins visie op de geschiedenis van Oekraïne. Feit is wel dat het al eeuwen een ‘grensland’ vormt tussen grotere rijken en dat er talloze oorlogen zijn uitgevochten. Als gevolg daarvan lopen er verschillende scheidslijnen door het land, zoals bijvoorbeeld bovenstaande etnografische kaart uit 1945 laat zien. Maar ondanks alles is Oekraïne sinds 1991 een internationaal erkende onafhankelijke staat.

En Bush? Die verwelkomde in 2008 met de andere NAVO-lidstaten de lidmaatschapsaspiraties van Oekraïne en Georgië. Beide landen kregen vervolgens het Russische leger op bezoek. En nu is de spanning op de grens tussen Oekraïne en Rusland weer om te snijden. Ik was opnieuw te gast bij VPRO’s OVT om te vertellen over de ingewikkelde geschiedenis van ‘het ultieme bufferland’:

Wie nog meer wil weten over Poetins drijfveren kan terecht in De rafelranden van Europa. En wie meer wil weten over zijn werk als amateurhistoricus moet nog even wachten tot later dit jaar De macht van het verleden – Geschiedenis als politiek wapen verschijnt.

Suezcrisis 1956

In de Egyptische havenstad Port Said aan de monding van het Suezkanaal staat een merkwaardig gedenkteken. Een leeg voetstuk met daarop de naam van Ferdinand de Lesseps. Tot kerstavond 1956 prijkte een fiere beeltenis van de geestelijk bedenker van het Suezkanaal op de sokkel, maar toen klonk een explosie en tuimelde het beeld van de bedenker in ‘zijn’ kanaal onder luid gejuich van samengedromde Egyptenaren.

Het was de perfecte illustratie van het einde van de Europese heerschappij over het Midden-Oosten. Eerder dat jaar hadden de Britten en de Fransen samengespannen met de Israëliërs in een poging het door de Egyptische president Nasser genationaliseerde Suezkanaal te veroveren en meteen ook maar ‘de Mussolini van het Midden-Oosten’ uit het zadel te wippen. Ze werden teruggefloten door de Amerikaanse president Eisenhower. De Suezcrisis kostte Engeland en Frankrijk hun gekoesterde status als grootmacht.

Lees alles over Europa’s vernedering in de Suezcrisis in Historisch Nieuwsblad en ontdek ook het historische fundament voor de huidige onmin over het AUKUS-bondgenootschap. Vanaf 1956 hebben de Britten nooit meer iets ondernomen zonder steun of op z’n minst goedkeuring van de Amerikanen. De Fransen concludeerden dat ze politiek en militair onafhankelijk moesten zijn én richtten zich op Europese samenwerking. Het zijn reflexen die je ook nu nog kan waarnemen.