Europese supermacht Hongarije

Wie Hongaren vraagt naar hun geschiedenis, krijgt vaak een litanie van verloren veldslagen en wrede onderdrukkers te horen. Luister maar eens naar de ellenlange toespraken van premier Viktor Orbán op een van de talloze Hongaarse nationale herdenkingen.

Maar de Hongaren kennen ook momenten in hun geschiedenis waar ze met trots aan terugdenken. Denk bijvoorbeeld aan de tijd van de Oostenrijk-Hongaarse dubbelmonarchie of het bepaald niet onomstreden interbellum, waarover De spoken van Visegrád uitgebreid verhaalt.

De favoriet? De glorierijke periode van koning Matthias Corvinus (1443-1490). In het oktobernummer van Geschiedenis Magazine, dat nu in de winkel ligt, vertel ik over de man die van het koninkrijk Hongarije een Europese supermacht maakte waar Orbán jaloers op kan zijn.

Het gele gevaar

De Amerikaanse president Joe Biden waarschuwt voor de dreiging die China in zijn ogen vormt voor de internationale orde. Amerikaanse diplomaten smeden – al dan niet in het diepste geheim – nieuwe bondgenootschappen om het Chinese gevaar te beteugelen. Oude bondgenoten als Frankrijk en de rest van de Europese Unie worden daarbij soms rücksichtslos terzijde geschoven, zoals bij de aankondiging van het AUKUS-pact.

Rond 1900 waarschuwde de Duitse keizer Wilhelm II ook voor een dreiging uit Azië. Hij bepleitte eensgezind optreden tegen het ‘gele gevaar’. Om zijn collega-monarchen te waarschuwen liet hij zijn voormalige schilderleraar Hermann Knackfuss een omineuze prent uitwerken met de titel ‘Völker Europas, wahret eure heiligsten Güter’. In een begeleidende brief aan de Russische tsaar Nicolaas II schreef Wilhelm wat er te zien was: ‘De machten van Europa, vertegenwoordigend door hun respectievelijke Genii, opgeroepen door de aartsengel Michael – uit de hemel gezonden – om zich te verenigen om het kruis te verdedigen tegen de opmars van boeddhisme, heidendom en barbarisme.’

In de praktijk wist de Duitse keizer vooral andere grootmachten tegen zichzelf te verenigen. Zijn waarschuwingen voor het gele gevaar werden steeds meer gezien als pogingen om de aandacht af te leiden van de agressieve Duitse Weltpolitik. Samen met de geopolitieke ambities van de andere Europese mogendheden mondde die uit in de Eerste Wereldoorlog. Zover zal Joe Biden het niet laten komen, maar de ophef over AUKUS toont aan dat de geopolitieke panelen verschuiven. Voor het oktobernummer van Historisch Nieuwsblad schreef ik over de toekomstvisioenen van Wilhelm en de geopolitieke gevolgen daarvan.

White Castle, het eerste fastfoodrestaurant

Harald and Kumar Go to White Castle niet echt een cinematografische hoogtepunt. De odyssee van twee stoners op weg naar hamburgerrestaurant White Castle. Waarom beide heren niet naar McDonald’s of Burger King zijn gaan? Dat heeft te maken met de cultstatus van White Castle in de Verenigde Staten.

In 1921 was het het eerste fastfoodrestaurant ter wereld. Daarna is White Castle ver voorbijgestreefd door andere ketens, maar de Amerikanen hebben er altijd nog een speciaal plekje voor in hun hart. Diverse artiesten refereren er aan in muzieknummers en in de film Saturday Night Fever brengt een jonge John Travolta na een nacht op de dansvloer een middernachtelijk bezoek.

Voor Geschiedenis Magazine zette ik de origin story van het eerste fastfoodrestaurant op papier ter ere van de 100e verjaardag van White Castle.

Berlijnse Muur

Toen ik jong was, woedde de Koude Oorlog nog in alle hevigheid. Hét symbool van die oorlog was de Berlijnse Muur. Die ‘Antifaschistischer Schutzwall’ omcirkelde het ‘vrije’ West-Berlijn, maar diende in werkelijkheid om ‘Republikflucht’ uit Oost-Duitsland te voorkomen. De wereld achter de Muur en de rest van IJzeren Gordijn fascineerde mij mateloos. Hoe was het om in die ‘andere’ wereld te leven?

Het IJzeren Gordijn viel in 1989 en het communistische blok verdween als sneeuw voor de zon. Omdat ik toch een antwoord wilde op mijn vragen, ging ik geschiedenis studeren. En reisde ik kris kras door het voormalige Oostblok en de landen die ooit de Sovjet-Unie vormen. Wat ik vond, beschrijf ik in veel van mijn publicaties.

Toen ik werd gevraagd om voor NPO Radio 1 Fris! te vertellen over de bouw van de Berlijnse Muur op 13 augustus 1961 – nu zestig jaar geleden – aarzelde ik geen moment. Aangezien het item in het holst van de nacht werd uitgezonden, is het ook hier te beluisteren.

Op reis

De afgelopen weken vertoefde ik in het altijd groene Ierland. Na bijna anderhalf jaar binnen zitten was het een verademing om weer eens langer op pad te zijn. Reizen brengt inspiratie. Zeker in het van geschiedenis vergeven Ierland. En de frisse wind aan de boorden van de Atlantische Oceaan bracht dito frisse ideeën. Voor artikelen, maar vooral ook voor het werk aan De macht van het verleden. Ik kan er weer even tegenaan!

Verjaardagsfeestje

De Chinezen zijn er vroeg bij! Het Eerste Nationale Congres van de Communistische Partij van China vond namelijk op 23 juli 1921 plaats in de huiskamer van het huis op de Straat van de Vreugdevolle Onderneming nummer 76 in de havenstad Shanghai. En pas enkele dagen later werd dobberend op een bootje op een nabijgelegen meer de knoop doorgehakt om de partij op te richten.

Voor Geschiedenis Magazine schreef ik een artikel over die allereerste dagen van de Communistische Partij van China en de Nederlander die daarin een hoofdrol speelde: Henk Sneevliet. Hij gaf later met behulp van een tolk ook Mao Zedong nog eens drie uur college over het oprichten van een vakbond en het organiseren van een staking. In Nederland was hij in vergetelheid geraakt, maar in China wordt hij onder zijn schuilnaam Ma Lin geëerd als een van de founding fathers.

Sneevliet zal dan ook zeker niet ontbreken in de festiviteiten rond het CPC-jubileum, die in China nog de hele maand juli zullen duren.

Down the rabbit hole

Dit bericht heeft niets te maken met het fantastische festival Down The Rabbit Hole, maar is bedoeld voor mensen die zich afvragen waar De macht van het verleden toch blijft. Begin november 2020 is aangekondigd dat het boek in mei 2021 zou verschijnen, maar inmiddels is die maand gepasseerd. Hoe zit dat? Wat is er in de tussentijd gebeurd?

Een heleboel. Allereerst heeft de wereldwijde coronapandemie helaas ook impact gehad op het schrijfproces. Maar dat is niet de belangrijkste reden voor de vertraging. Die zit ‘m in het feit dat ik er tijdens wat ik dacht dat een afrondende fase zou zijn achter ben gekomen dat het allemaal nog fascinerender in elkaar zit dan ik tot dan toe had aangenomen.

Ik wist dat de rol die geschiedenis speelt voor machtige mannen als Xi Jinping, Vladimir Poetin en Recep Tayyip Erdogan groot is. Maar wat ik had onderschat, is hoe goed zij erin slagen om de geschiedenis te bespelen en wat ze daar allemaal voor in het werk stellen. Toen ik daar dieper in dook, voelde ik mij als Alice in Wonderland. Ik moet bekennen dat het me duizelde, maar de Cheshire Cat heeft me de weg gewezen.

Het werk aan het boek gaat dus nog steeds stug door. De macht van het verleden staat nu gepland voor medio 2022. En het wordt nog mooier dan ik eerst dacht. Watch this space!

Beter wordt het niet

Een tijdje geleden sprak ik met Caroline de Gruyter over haar nieuwe boek Beter wordt het niet – Een reis door het Habsburgse Rijk en de Europese Unie, een boek dat wordt overladen met mooie recensies. Het was een boeiende middag, die resulteerde in een interview dat onlangs is gepubliceerd in Geschiedenis Magazine.

De Gruyter zet daarin terecht kanttekeningen bij het heersende beeld van het Habsburgse Rijk onder keizer Frans Jozef I: ‘Vroeger was het verhaal dat al die arme volkeren in het Habsburgse Rijk zich na de Eerste Wereldoorlog eindelijk onder de duim van die vreselijke keizer, overleden in 1916, vandaan worstelden. Langzamerhand wordt dat beeld rechtgezet. Frans Jozef was echt geen revolutionair, maar het is fascinerend om te zien hoe hij vanaf de revolutie in 1848 al had begrepen dat hij moest blijven soebatten en in gesprek moest blijven met iedereen als hij dat dak boven hun hoofd intact wilde houden en zo de machtspositie van zijn dynastie wilde bestendigen.’

Wie de EU een beetje kent, ziet dat dit – in goed Duits – fortwursteln in het Brussel van 2021 net als in het Wenen van 1900 de modus operandi is. En zo erg is dat eigenlijk helemaal niet. Het is misschien niet fraai, niet snel en niet flexibel, maar het werkt wel! Dat is misschien wel de belangrijkste les die we kunnen leren van het Habsburgse Rijk.

Nepnieuws tegen nazi’s

Mei is traditiegetrouw de maand waarin we in Nederland de Tweede Wereldoorlog herdenken. En het is inmiddels ook traditie dat Historisch Nieuwsblad daar een themanummer aan wijdt. Ook dit jaar leverde ik een bijdrage: een verhaal over het werk van de Britse journalist Sefton Delmer met de klinkende titel ‘Trollen tegen de nazi’s’.

Delmer richtte zich op psychologische oorlogsvoering via de media. Hij runde tijdens de oorlog een reeks radiostations van divers pluimage die zich voordeden als Duitse stations. Ze lokten luisteraars met muzikale hits en ranzige roddels. Vervolgens stuurden ze minutieus toegesneden propagandaboodschappen op de beoogde doelgroepen af. Daarbij verdraaiden ze feiten en deden ze de waarheid geweld aan.

Zelf sprak Delmer van ‘zwarte propaganda’, maar tegenwoordig zouden we het nepnieuws noemen. Bij het VPRO-radioprogramma OVT was ik te gast om te vertellen over het werk van Delmer tijdens de Tweede Wereldoorlog. Luister het item hier terug:

Troubles revisited

De afgelopen week was Belfast in de greep van geweld. De donkerste tijden van de bloedige Troubles die Noord-Ierland teisterden leken teruggekeerd. Aan beide zijden van de ‘Vredesmuren’ tussen protestantse en katholieke wijken van de stad bekogelden jongeren elkaar en de politie met stenen en brandbommen, net zoals dat dertig jaar lang gebeurde tot het in 1998 gesloten Goedevrijdagakkoord.

De Britse premier Boris Johnson en de Ierse minister van Buitenlandse Zaken Simon Coveney hebben het geweld veroordeeld. De handen van de Britse regering zijn echter niet brandschoon: het nooit verdwenen wantrouwen tussen pro-Britse en pro-Ierse groepen is weer aangewakkerd door de Brexit. Veel unionisten voelen zich verraden door Johnson, omdat er door de afspraken tussen het Verenigd Koninkrijk en de EU in feite een grens dwars door de Ierse Zee is getrokken. Ierse nationalisten zien tegelijkertijd hun droom van een herenigd Ierland weer een stap dichterbij komen.

De opdeling van Ierland – een onderliggende bron van de broeiende onrust – is honderd jaar oud en was door de toenmalige Britse regering juist bedoeld om het geweld te beteugelen. Een tijdelijke stoplap werd echter een harde scheidslijn, zo schreef ik eerder. Met het Goedevrijdagakkoord werd die eindelijk uitgewist, maar door de Brexit is hij weer op de kaart verschenen. Om van wantrouwen tot vertrouwen te komen zullen politici opnieuw over hun schaduw heen moeten stappen.

Wie meer wil weten over de langere aanloop naar de opdeling van Ierland kan terecht in De nieuwe rafelrand van Europa of een zeer beknopte samenvatting in Geschiedenis Magazine.