Nog drie weken totdat Polen naar de stembus gaat. Buitenlandse veiligheid en defensie zijn met een oorlog tussen de twee buurlanden Oekraïne en Rusland een belangrijk thema in de campagne. Zo belangrijk dat de zittende PiS-regering de goodwill die Polen heeft opgebouwd met als toevluchtsoord voor Oekraïense vluchtelingen en als doorvoerhaven én leverancier van wapentuig aan de Oekraïense strijdkrachten op het spel wil zetten.

In een diplomatieke ruzie over graan maakte de Poolse premier Morawiecki bekend dat Polen geen wapens meer zal leveren aan Oekraïne en de eigen krijgsmacht gaat versterken. Maar dat is vooral verkiezingsretoriek. Polen heeft hetgeen het aan wapentuig kon missen al lang geleverd en de reeds geplande wapenleveringen gaan gewoon door. Voor het Algemeen Dagblad en De Morgen gaf ik aan wat hier aan de hand is: een wedstrijdje ‘om ter Poolst’.

Want in Polen heerst over het algemeen grote consensus over de steun aan Oekraïne. Ook over Rusland als grote boeman is er amper discussie. Door te benadrukken dat Polen de komende tijd vooral zijn eigen veiligheid zal versterken, kan PiS zich nu toch van de oppositie afzetten.

Polen sleutelt namelijk al lang aan de eigen krijgsmacht. Wie meer wil weten over de Poolse ambities kan terecht bij Clingendael Spectator of de 194e aflevering luisteren van de BNR Perestrojkast, de enige podcast van Nederland die volledig oog voor het oosten heeft en geeft:

Juryvoorzitter Kathleen Ferrier maakte in het VPRO-radioprogramma OVT de shortlist met vijf genomineerden van de Libris Geschiedenis Prijs 2023 bekend. Ik zat aan de radio gekluisterd en maakte een klein sprongetje van blijdschap toen ik hoorde dat ook De macht van het verleden onderdeel uitmaakt van het illustere vijftal. Ontzettend mooi nieuws!

In gesprek met Trouw zegt Ferrier dat het belang van geschiedenisboeken, van het vertellen over het verleden, vooral duidelijk wordt in De macht van het verleden. ‘Hij laat zien dat we het vertellen van verhalen aan de verkeerde figuren overlaten. Dat is enorm actueel, kijk maar naar Rusland’, aldus de juryvoorzitter.

Het is wel nog even duimen draaien tot de prijsuitreiking tijdens een speciale live-uitzending van OVT op 29 oktober 2023. De Libris Geschiedenis Prijs maakt onderdeel uit van de Maand van de Geschiedenis, net als het Geschiedenis Festival op zaterdag 7 oktober 2023 in de PHIL in Haarlem. Daar worden traditiegetrouw de genomineerden geïnterviewd door historicus Wim Berkelaar en sta ik zelf ook op de planken met een duik in de geschiedenis van Polen.

Volgens militaire experts lijkt het offensief dat het Oekraïense leger in juni lanceerde tegen de Russische invasiemacht eindelijk vruchten af te werpen. Oekraïense soldaten zijn erin geslaagd om de belangrijkste Russische verdedigingswerken in het zuiden te passeren: de Soerovikin-linie, genoemd naar de inmiddels ontslagen commandant.

Een definitieve doorbraak zou de Russische bezettingsmacht in het zuiden van Oekraïne in tweeën kunnen splitsen en de landbrug naar de door Rusland geannexeerde Krim doorbreken. Dat brengt de herovering van de Krim een stapje dichterbij, een belangrijke prijs voor Oekraïne.

Maar de Russische verdedigingswerken zijn een taaie noot om te kraken. Dat was ook 170 jaar geleden het geval. Toen belegerde een gezamenlijke Frans-Britse troepenmacht Sebastopol, de thuisbasis van de Russische Zwarte Zeevloot. Pas na een beleg van 349 dagen bliezen de Russen de aftocht. Een panorama in Sebastopol moet samen met tal van monumenten de herinnering aan het dappere Russische verzet levend houden.

De Franse en de Britten met de verovering van de Krim tsaar Nicolaas I te dwarsbomen. Die presenteerde zich als beschermheer van alle orthodoxe gelovigen en had daarom de ‘heilige missie’ op zich genomen om de Russische invloedssfeer uit te breiden over de Balkan tot Istanbul. Nicolaas’ religieuze missie strookte perfect met zijn imperialistische belangen: achter zijn messiaanse bombast lagen ook een nauwelijks verholen streven naar macht en grote geopolitieke ambities.

Lees bij Historisch Nieuwsblad alles over de Krimoorlog, die later te boek kwam te staan als een zonderling en vooral zinloos intermezzo tussen de napoleontische oorlogen en de Eerste Wereldoorlog. Maar de eerste ‘moderne’ Europese oorlog had op langere termijn grote gevolgen en echoot nog steeds na. 

Het Kremlin ontkent, maar bijna niemand twijfelt eraan dat het achter de explosie zit die het vliegtuig van Jevgeni Prigozjin zit, de grofgebekte baas van het Russische Wagner-huurlingenleger. Na Prigozjins afgebroken mars naar Moskou had Poetin immers alle redenen om zijn voormalige cateraar uit de weg te laten ruimen.

Want het was verbazingwekkend geweest dat beide heren een deal hadden gesloten, nadat de president Prigozjins couppoging eerder vurig had veroordeeld als verraad. Maar precies twee maanden later is Prigozjin letterlijk en figuurlijk definitief uit de gratie gevallen en is de wraak van Poetin compleet.

Een theatrale politieke moord past in een langere Russische traditie. Jozef Stalin liet tegenstanders en verraders uit de weg ruimen. Zo werd Lev Trotski, een van de aartsvaders van de Russische Revolutie, in zijn zwaar beveiligde villa in Mexico vermoord met een ijshouweel. Het signaal: niemand is veilig voor de lange arm van Moskou.

Ook Poetin eist absolute loyaliteit en tijdens zijn regeerperiode zijn opponenten met geweld en vaak ook symboliek uitgeschakeld. Oppositiepoliticus Boris Nemtsov vond in 2015 de dood onder de muren van het Kremlin. Prigozjins crash toont nog maar eens aan dat Poetin, net als Stalin, vastberaden is om de macht in handen te houden.

Kijk of luister OVT terug voor meer voorbeelden uit het moorddadige Russische politieke theater:

De macht van het verleden is genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs 2023! Vandaag mocht Trouw de longlist van tien titels bekendmaken die kans maken op de prijs die jaarlijks in oktober tijdens de Maand van de Geschiedenis wordt uitgereikt .

Volgens jurylid Nelleke Noordervliet moet een goed geschiedenisboek een spiegel voor het heden zijn en is het de taak van een historicus om de geschiedenis aan een breder publiek te vertellen: ‘Je begrijpt niets van het heden als je de geschiedenis niet goed begrijpt.’ Daar ben ik het roerend mee eens!

Het is dé manier om geschiedenis als politiek wapen te ontmantelen. De macht van het verleden laat haarfijn zien hoe potentaten en politici het verleden voor hun karretje spannen. En dat geeft ook inzage in de diepere drijfveren van machthebbers, want hun visie op het verleden stuurt hun handelen in het heden. De macht van het verleden werkt twee kanten op.

Het staat in de catalogus, dus het is waar. In januari 2024 verschijnt Alle rafelranden van Europa. Een kloek boek van zo’n 500 pagina’s over de geschiedenis van de interactie van Europa met de rest van de wereld, de buren in het bijzonder.

En wie nu denkt: ‘Ik ken die titel ergens van…’ Dat klopt! Alle rafelranden van Europa is een volledig herziene versie van De rafelranden van Europa inclusief De nieuwe rafelranden van Europa en een volledig nieuw hoofdstuk over China en de rest van Azië.

Het resultaat is een onmisbaar naslagwerk met een brede scope. Ideale historische achtergronden bij de complexe geopolitieke situatie van vandaag. Want conflicten die we nu zien, hebben wortels in het verleden. En de drijfveren van spelers op het wereldtoneel zijn vaak al eeuwenoud.

De verwoesting van de belangrijke Kachovka-dam in het zuiden van Oekraïne heeft grote overstromingen en enorme schade veroorzaakt. Herstel gaat jaren duren. Rusland wijst met de beschuldigende vinger naar Oekraïne, Oekraïne wijst naar Rusland. Los van het forensisch bewijs kan de geschiedenis ons ook wat vertellen over de mogelijke veroorzaker.

Want het is zeker niet voor het eerst dat dammen worden doorbroken in een oorlogsgebied. Het is een beproefde verdedigingstactiek, waar Nederland ook eeuwenlang op vertrouwde. En in 1941 liet Stalin het pronkstuk van zijn eerste vijfjarenplan – de Dniprodam bij Zaporizja – opblazen om de opmars van de Duitse Wehrmacht te stuiten.

Bij OVT vertelde ik meer over deze militaire tactiek en wat het oorlogsrecht daarover zegt. Want is het allemaal zo maar geoorloofd onder het mom van oorlogsvoering? Wie het allemaal even wil nalezen, kan terecht bij Clingendael Spectator.

Sinds de Russische inval in Oekraïne neemt Polen een prominentere plek in op het Europese toneel. De Polen lopen voorop in de steun aan Oekraïne en investeren ook fors in hun eigen landsverdediging. Het afgelopen jaar heeft de Poolse regering groot ingekocht: honderden tanks, HIMARS-raketsystemen en pantserhouwitsers en tientallen gevechtsvliegtuigen. Warschau wil het aantal soldaten verdubbelen naar 300.000 manschappen.

Critici stellen dat regeringspartij PiS vooral de kiezer in het achterhoofd heeft bij het aankondigen van de plannen. Met de oorlog in buurland Oekraïne maken veel Polen zich zorgen om de veiligheid van hun land. Fors inzetten op verdediging tegen de dreiging vanuit Rusland moet ervoor zorgen dat de PiS voorop blijft lopen in de opiniepeilingen, zo schreef ik eerder voor de Maarten!.

Vrees voor Russische inmenging in de Poolse verkiezingen dit najaar was voor de regeringscoalitie reden om een wet aan te nemen die verkiezingsdeelname van politici onmogelijk kan maken. Volgens de oppositie is de wet echter vooral bedoeld om oppositieleider Donald Tusk aan te pakken. Wie de Poolse politiek volgt, weet dat PiS hem al veel langer verwijt samen te werken met Moskou.

De ‘Lex Tusk’ bracht op 4 juni – de dag dat in 1989 de eerste vrije verkiezingen na de Tweede Wereldoorlog werden gehouden – honderdduizenden mensen op de been om te demonstreren tegen de regering. De verkiezingen beloven spannend te worden, maar PiS haalt alles uit de kast om de overwinning in de wacht te slepen. Inclusief de macht van het verleden.

In Centraal-Azië vindt een aardverschuiving plaats. Waar het gebied decennialang gold als de achtertuin van Moskou, is Beijing druk bezig om piketpaaltjes in de grond te slaan en nieuwe tuinpaden aan te leggen. China is steeds zichtbaarder in Centraal-Azië. Xi Jinping maakt er geen geheim van dat hij Vladimir Poetin probeert af te troeven. In de schitterende serie Langs de nieuwe zijderoute brachten Jelle Brandt Corstius en Ruben Terlou de gevolgen voor de regio al goed in beeld.

Het is niet de eerste keer dat Rusland duelleert om de macht in Centraal-Azië. In de lange negentiende eeuw waren de Britten de tegenstander. De machtsstrijd tussen Sint-Petersburg en Londen was in de beeldvorming omgeven door romantiek en heroïek. Maar wat door de Britten ‘The Great Game’ werd genoemd, was een ordinair gevecht om politieke, economische en militaire invloed. De angst bestond bovendien dat de tsaar de regio zou gebruiken als springplank naar de Britse kolonie India. Voor Geschiedenis Magazine beschreef ik een geschiedenis die spiegelt met het heden. 

Poetins obsessie met de geschiedenis is inmiddels publiek geheim. Met enige regelmaat komt de Russische president op de proppen met archiefmateriaal dat zijn visie op het verleden moet ondersteunen. Zo ook met een Franse landkaart uit de 17e eeuw. Volgens hem bewijst die nog maar eens een keer dat Oekraïne geen bestaansrecht heeft. Het zoveelste voorbeeld van Poetin die naar de macht van het verleden grijpt.

Tegenover deze kaart zijn echter talloze andere kaarten te plaatsen. Het zijn allemaal momentopnames van de complexe geschiedenis van de rafelranden van Europa. En in die geschiedenis was ‘grensland’ Oekraïne vaak de dupe. Voor een korte samenvatting ga ik – net als Poetin – op herhaling met een gesprek dat ik in januari 2022 had bij het onvolprezen VPRO-geschiedenisprogramma OVT: